Metamorfoses van het kapitalisme  

Terwijl de sfeer op de wereldwijde financiële markten altijd maar zenuwachtiger wordt, nemen ook de wanverhoudingen toe die door de crisis van 2008 aan het licht zijn gekomen. Een structurele oplossing is er vooralsnog niet. Dag na dag worden we geconfronteerd met nieuwe maatschappelijke realiteiten.


Print het artikel

Bruno Colmant

Head of Macroeconomic Research and Economic Advisor

Die maatschappelijke realiteiten zitten diepgeworteld in het verleden. Volgens mij vinden ze hun oorsprong in de jaren tachtig. Na een kwarteeuw van afgeschermde werelden ten gevolge van de Tweede Wereldoorlog brak het vervloekte tijdperk van de jaren zeventig aan, dat het einde van de monetaire ordening, twee oliecrisissen en de omschakeling van een industriële economie naar een diensteneconomie met zich meebracht.

Van arbeid naar kapitaal

Het begin van de jaren tachtig werd gekenmerkt door de opkomst van het neoliberalisme in de Angelsaksische landen, en het einde door de val van het communisme. Het kapitalisme, inmiddels veeleer een Angelsaksisch dan een Rijnlands model, verloor daardoor zijn tegenhanger. Het communisme is weliswaar een verschrikkelijk systeem, maar wel een ideologisch tegenbeeld. Arbeid die voor de wederopbouw van een verwoeste en ontvolkte wereld had gezorgd, moest nu plaatsmaken voor het overheersende belang van kapitaal. Tijdens die overgang trad de Angelsaksische modus operandi van pragmatisch en inductief bestuur, die ik beschouw als de tegenhanger van een Europese, deductieve context, op de voorgrond. De overheid formuleerde de ene ideologische en collectieve oplossing na de andere, maar wat overbleef, waren slechts marginale aanpassingen die de economische veranderingen in goede banen moesten leiden.

Kapitalisme versus vrije handel

Het kapitalisme is gebaseerd op de circulatie van kapitaal. Vrijhandel is een spontane en positieve toestand van de economie. Al sinds mensenheugenis draait de wereld om handel, geld en boekhouding. Het is dan ook de rol van de financiële markten om te onderhandelen over de toekomst. Diezelfde markten hebben de eenheid ‘tijd’ omgekeerd. Vroeger werden arbeid en kapitaal verdeeld op basis van de behaalde resultaten, maar door de financiële markten kan de vorming van rijkdom worden geleend van de toekomst.

Het gevaar is natuurlijk welbekend: het Angelsaksische kapitalisme glijdt af naar een dodelijke race tegen de tijd, mogelijk gemaakt door de financiële markten die hun eigen volatiliteit in stand houden. Uit angst voor de toekomst wijzen we het heden af en laten we ons meeslepen in een wanhopige race naar de toekomst die we paradoxaal genoeg juist willen vermijden. We globaliseren om globalisering tegen te gaan. We speculeren tegen speculatie. We denken niet meer bewust na om weerwerk te bieden aan informatie­stromen. Met andere woorden: het geglobaliseerde Angelsaksische kapitalisme versterkt zijn eigen volatiliteit.

“Het Angelsaksische kapitalisme glijdt af naar een dodelijke race tegen de tijd, mogelijk gemaakt door de financiële markten die hun eigen volatiliteit in stand houden.”

Lenen van onze toekomst

Toen het Europese kapitalisme, het gematigde Rijnlandse model, zich vermengde met het Angelsaksische kapitalisme, dat veeleer leende van de toekomst in plaats van te delen wat er was bereikt, probeerden de landen niet zozeer een evenwicht in stand te houden, maar stortten ze zich op de financiële markten. Waarom? Omdat we, als individu en maatschappij, niet wilden erkennen dat de naoorlogse groei grotendeels een meevaller was, te danken aan een demografische schok en de noodzaak van wederopbouw, mede mogelijk gemaakt door het Marshallplan.

Toen de gevolgen van die inhaalbeweging waren weggeëbd, kreeg de staat de taak om dit welzijn in stand te houden. De staat deed dat door schulden aan te gaan. We hebben ons Rijnlandse model gecorrumpeerd om in een ongebreidelde race van onze eigen toekomst te lenen.

Transformatie

De Europese economie ondergaat dus een grondige transformatie. Lange tijd gold ze als het toonaangevende model, maar in een context van globalisering waarvoor ze niet heeft gekozen en die ze niet heeft veroorzaakt, is ze nog slechts een schim van zichzelf. Globalisering is uiteraard een goede zaak, want daardoor is er vrij verkeer van mensen, goederen, diensten en ideeën mogelijk. Maar soms lijkt die globalisering ten koste te gaan van zichzelf, enigszins vergelijkbaar met de naoorlogse economische dynamiek die werd verstikt door de verspreiding van het Angelsaksische model. Betekent dat dat het Angelsaksische model effectiever is? Dat het de natuurlijke orde van de economie vertegenwoordigt? Dat het voor de maatschappij als geheel beter is? Dat is moeilijk te zeggen. Volgens sommige economen heeft het naoorlogse Europese groeimodel nooit bestaan, omdat het een voordelig neven­effect was van de gunstige conjunctuur. Andere theoretici beweren dan weer dat het Europese referentiesysteem een autonome realiteit is die kan worden beschouwd als de tegenhanger van het Angelsaksische model.

Chinees model

De lijnen van een nieuw soort kapitalisme tekenen zich vandaag steeds duidelijker af: het Chinese model, dat sterk van het Angelsaksische model verschilt. Het gaat uiteraard om markt­socialisme onder toezicht van de staat, geleid door een bureaucratische elite. Kapitalisme is misschien zelfs niet het juiste woord, omdat het model gebaseerd is op een confucianistische traditie waarbij het individu ondergeschikt is aan de harmonie van de groep. Maar hoewel China een geleide economie is, probeert het wel de marktkrachten te beheersen. Die vorm van kapitalisme is uiterst interessant, omdat hij kenmerken heeft die onvermijdelijk ook in ons land ingang zullen vinden.

Het zal ons moeite kosten om de ontwikkeling van dat model te begrijpen. De Chinese economie, die een subtiele mix is van inductieve stromingen en wereldwijde ambities, ligt immers ver verwijderd van onze deductieve manier van denken. Maar als model is het in de Europese gemeenschappen wel een mogelijke opvolger van de vorige gedaantes die het kapitalisme aannam. 

Video
Contact

Your name

Your e-mail

Your message

Send

E-card

Your name

Your e-mail address

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

1