Wealth ReviewLente 2019

Nederlands  |  Français

Openstaande deur naar een ongewisse toekomst 

De effectenbeurs vormt een cruciale schakel binnen de economie. De mystieke beelden die zij bij beleggers lijkt op te roepen, doen denken aan een godshuis. De beurs maakt immers zeer sterke gevoelens bij hen los: vrome aanbidding van en ontzag voor Mammon, de Bijbelse afgod van het geld.

Bruno Colmant

Head of Macroeconomic Research and Economic Advisor

Het is zonder twijfel de enige plek waar mensen komen in de hoop rijker te worden en met de vrees om geld te verliezen, en achteraf spijt hebben dat ze niet geduldig genoeg waren. De miljardair Warren Buffett, het “orakel van Omaha”, verwoordde het haarscherp: “De beurs kent een zeer efficiënte manier van overdracht van rijkdom van ongeduldigen aan geduldigen”. De beurs heeft dus een betoverende werking op beleggers, door als een soort virtueel wezen bij hen de intiemste instincten op te wekken. Maar de beurs is geen natuurlijk gegeven. Zij is door de mens in het leven geroepen als middel om waarde uit te drukken.

Verhandelen van verwachtingen

Is de beurs, als creatie van de mens, rationeel of juist irrationeel? Haar werking is volledig rationeel, maar haar ontwikkeling is onvoorspelbaar. De beurs is een geordend (rationeel) spel van miljoenen vrije keuzemogelijkheden tot het kopen en verkopen van duizenden onderling concurrerende aandelen. Het is een alomvattend raderwerk, een reusachtige beweging van collectieve aanpassing aan de constant evoluerende verscheidenheid van de economie.

Beurskoersen zijn overigens onmogelijk te voorspellen. En dat mag geen wonder heten, want de belangrijkste functie van de beurs is het verkennen wat dingen in de toekomst waard zijn. Sterker nog, op de beurs kan de toekomst worden verhandeld op basis van tegengestelde verwachtingen. Het is een soort teletijdmachine, maar dan om in de toekomst te kijken – een schrikbeeld voor de rationele denker die terugkerende cycli en voorspelbare patronen probeert te herkennen. En omdat ongehoorzaamheid vaak wordt geassocieerd met verzet tegen het rationele, ontstaat een populair beeld van een losbandig financieel wereldje dat is losgeraakt van de helende krachten van de zogenoemde “reële” economie. In feite is er geen reële economie die tegenover een financiële of virtuele economie kan worden geplaatst. Het gaat meer om een tijdschaal dan om een reële of virtuele werkelijkheid: economische transacties uit het verleden worden met elkaar vergeleken en op de beurs worden verwachtingen en verbintenissen voor de toekomst verhandeld.

Totstandkoming van beurskoersen

Als we namelijk nuchter kijken hoe beurskoersen tot stand komen, zien we een basaal mechanisme: ze komen voort uit de vergelijking van tegengestelde verwachtingen over eenzelfde aantal gekochte en verkochte effecten. De koper verwacht een stijging en de verkoper speculeert op een daling. Door de transactie mede tot stand te brengen anticipeert elke beurshandelaar dus op een zekere volatiliteit. Die gang van zaken staat wederom in schril contrast tot de kritiek dat de effectenbeurzen te volatiel zouden zijn: die volatiliteit vormt juist de basis voor transacties. Koersen komen voort uit de vergelijking van tegengestelde verwachtingen over eenzelfde aantal gekochte en verkochte effecten. Het verloop van beurskoersen kan door geen enkele formule, hoe ingenieus ook, worden voorspeld. Ze komen namelijk voort uit tegengestelde verwachtingen, oftewel hypotheses over toekomstige waarderingen. De toekomst kunnen we echter niet voorspellen. Koersen zijn overigens per definitie veranderlijk, omdat ze juist zijn bedoeld om op elk moment te worden tegengewerkt. Aangezien beurskoersen altijd een momentopname vormen en niet berekenbaar zijn, is de kans op een stijging en op een daling altijd precies 50%. Het is nooit vooraf bekend wie de winnaar wordt.

Ontdekking van het willekeurige proces

Dat verschijnsel is voor het eerst ontdekt door de Franse wiskundige Louis Bachelier (1870-1946). Zijn idee was eenvoudig: aangezien de beurskoersen voortkomen uit het tegenover elkaar stellen van stijgingsverwachtingen en dalingsverwachtingen, is hun verloop per definitie willekeurig, omdat ze individuele speculaties weerspiegelen die zelf onmogelijk kunnen worden berekend. Het is dus zinloos te proberen in de ontwikkeling van beurskoersen herhalingen of patronen te ontwaren die met zekerheid een bepaald rendement opleveren. Bachelier inspireert zich op de statistische verdelingen van de naturalist Charles Darwin (1809-1882) en de Schotse botanist Robert Brown (1773-1858), die had ontdekt dat de deeltjes binnen stuifmeelkorrels op willekeurige wijze bewegen. Louis Bachelier combineert die theorieën om de volatiliteit van beurskoersen vast te stellen, en poogt zelfs de koers van opties te berekenen – een poging die pas in 1973 wordt overgedaan.

Zonder volatiliteit geen beurs

De effectenbeurs zal dus altijd iets mysterieus blijven. We zouden ons de beurskoersen kunnen voorstellen als een openstaande deur naar de toekomst waar nog nooit iemand doorheen is gelopen. Want als we de toekomst konden voorspellen, zouden we kunnen weten of een koers zal stijgen of dalen, waardoor er geen kopers zouden zijn voor wat wordt aangeboden of geen verkopers van hetgeen waarnaar wordt gevraagd. Er zouden geen transacties plaatsvinden en er zou geen effectenbeurs bestaan. Of, andersom kunnen we zeggen dat de beurs bestaat omdat niemand met zekerheid de toekomst kan voorspellen. De volatiliteit van de waarderingen is inherent aan de beurs en vormt haar bestaansgrond. Zonder volatiliteit zou er geen beurs zijn.

Beurskoersen zijn dus in wezen op twee manieren veranderlijk. Ze zijn immers bedoeld om op elk moment te worden tegengewerkt. Ze vertonen nooit constantheid, omdat ze de laatste transactie tonen die op het moment van bekendmaking al tot het verleden behoort. Met andere woorden, het verloop van een koers vormt zijn eigen instabiliteit, omdat de koers alleen het verleden en niet het heden weergeeft, als een toekomst die slechts een verleden in wording is. Het is bovendien zo dat een koers alleen geldt voor de kopers en verkopers die de transactie afwikkelen. Voor potentiële kopers en verkopers is een koers niet meer dan een indicatie. Zij creëren hun koers pas als zij hún transactie afwikkelen.

In dat opzicht komt de waarde van een aandeel overigens voort uit de actualisering van het nagestreefde dividend. Die actualisering voltrekt zich op basis van een waardeverloop dat eveneens onmogelijk kan worden berekend, omdat het alle verwachtingen met betrekking tot de financiële markten en het aandeel in kwestie omvat, met onbekende wegingen.

Kunstmatige intelligentie als gevaar voor de beurs

Onderzoeksprocedures of heksenjachten op de financiële markten zijn dus vaak zinloos. De beurs kent geen deugden of ondeugden en is zeker geen helse machine. Zij is slechts een tijdschaal met toekomstverkennende waarden. Maar als de beurs de toekomst verkent, is het dan mogelijk dat ze die functie verliest, als de toekomst – al was het maar op korte termijn – kon worden voorzien of zelfs bepaald op basis van impulsen? Als er een dag komt dat kunstmatige intelligentie de werking van de economie doorgrondt en sociale media die werking vormgeven, is het dan denkbaar dat een kleine groep een concurrentievoordeel verwerft ten koste van de rest? Dat is aannemelijk. Platformen en digitale spelers zouden de toekomst kunnen manipuleren en trachten de rol te spelen van de enige die de toekomst kan bepalen, namelijk God, als die tenminste niet dobbelt, zoals Einstein zei … In de financiële wereld herinneren we ons nog goed de memorabele woorden van Lloyd Blankfein, de voormalige CEO van Goldman Sachs. In 2009 zei hij namelijk dat hij het werk van God doet, waarbij hij zich waarschijnlijk inbeeldde dat hij met zijn fusies en overnames bijdraagt aan de metaforische wenken van de onzichtbare hand van Adam Smith. En ook dit ligt nog vers in ons geheugen: de topmannen van Google, gekleed in het habijt van een wereldschepper, die aankondigen de mensheid 2.0 tot stand te willen brengen of met andere woorden een nieuw menselijk geslacht. Zal kunstmatige intelligentie de beurs ooit de das omdoen? Wellicht niet. Maar zij zal rijkdom brengen voor hen die zich weten te bevrijden van de willekeur, en de toekomst een andere wending geven. Met het gevaar dat bij het betreden van de onbekende ruimte achter de deur onverwacht de Almachtige staat met wie ze een woordje zullen moeten wisselen.

Video
E-card

Your name

Your e-mail address

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

1